آرمانگرایی در عمل: چگونه فناوری مدنیِ باز را پایدار کنیم؟
فناوری مدنیِ متنباز برای عموم سودمند است، اما بسیاری از تیمهای سازنده برای ادامهٔ توسعه و نگهداری آن به مشکل برمیخورند. در ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶، این مسئله را همراه با Jean-Lou Fourquet از Lyfe Catalyst در یک نشست آنلاین جامعهٔ Metagov مطرح کردیم.
ما از دو جایگاه به این مسئله نگاه کردیم: از دیدِ سازندهٔ ابزار و از دیدِ تسهیلگر گفتوگو. شبکهٔ شهروندی آگورا بستری متنباز برای گفتوگوی جمعی است که به گروهها کمک میکند از اختلاف به تصمیمی مشترک برسند. Lyfe Catalyst برای نهادهای عمومی و شرکتها فرایندهای گفتوگوی جمعی طراحی میکند. در ادامه میگوییم چه چیزهایی را در نشست مطرح کردیم، به چه رویکردی امید بستهایم و چه مسائلی را هنوز حل نکردهایم.
دو مسیر، یک نقطهٔ تلاقی
آگورا کارش را بهعنوان یک پروژهٔ فناوری مدنی شروع نکرد. در ابتدا انجمنی برای گفتوگوی ناشناس در مدرسهای در فرانسه بود. دانشجویان با استفاده از اثباتهای دانش صفر میتوانستند بدون فاش کردن هویتشان ثابت کنند که در آن مدرسه درس میخوانند. به این ترتیب میتوانستند با خیال راحت دربارهٔ دستمزد، تجربهٔ محیط کار، پذیرفتهشدن در جمع و نارضایتی از زندگی در مدرسه حرف بزنند.
این تجربه محدودیتهای یک انجمن معمولی را هم نشان داد. بحثی دربارهٔ اینکه آیا دانشجویان از ورود به مدرسه پشیماناند، خیلی زود بالا گرفت. به این فکر کردیم که با یک مدل زبانی به افراد دربارهٔ لحن تهاجمیشان هشدار بدهیم، اما این ایده را کنار گذاشتیم؛ اگر چنین میکردیم، شرکتکنندگان بهحق احساس میکردند که گفتههایشان زیر نظر است. آشنایی با Polis و کاربرد آن در نقاط مختلف جهان راه بهتری پیش پایمان گذاشت: ترسیم الگوهای رأیدهی، آشکار کردن گروههای دیدگاهی و شناسایی گزارههای پلساز. آگورا از همین گذار از شبکهٔ اجتماعی به شبکهٔ شهروندی شکل گرفت.
Jean-Lou از مسیر دیگری به این مسئله رسید. کار در زمینهٔ اطلاعرسانی اقلیمی و همکاری با Tournesol او را به این نتیجه رساند که کمبود اطلاعات مانع اصلی نیست. سامانههای پیشنهاددهنده تعیین میکنند چه محتوایی بیشتر دیده شود و معمولاً به محتوایی بها میدهند که احساسات را برمیانگیزد و اختلافها را تشدید میکند. آنچه گروهها کم دارند هماهنگی است. همین باور او را به مشارکت در بنیانگذاری Lyfe Catalyst رساند.
در میانهٔ راه به هم رسیدیم: سازندهای که فقط به دنبال مشتری نبود و شریک میخواست، و تسهیلگری که باور داشت همهٔ سازمانها به چنین ابزارهایی نیاز دارند.
تلاش مشترک برای رسیدن به تناسب محصول با بازار
در گفتوگوهای آگورا، شرکتکنندگان با موافقم، مطمئن نیستم یا مخالفم به گزارههای کوتاه رأی میدهند و میتوانند گزارههای خودشان را هم اضافه کنند. تسهیلگران چند گزارهٔ آغازین میگذارند تا کسی با صفحهای خالی روبهرو نشود. سپس آگورا گروههای دیدگاهی را که بیش از همه به درک گفتوگو کمک میکنند نشان میدهد و با هوش مصنوعی خلاصه میکند که چه چیزی هر گروه را متمایز میکند. مفیدترین نتیجه اغلب مجموعهای از گزارههاست که همهٔ گروهها با وجود تفاوتهایشان از آنها حمایت میکنند: زمینهٔ مشترکی که جامعه میتواند بر پایهٔ آن پیش برود.
بهکارگیری آگورا در پروژههای واقعی نشان داد که گام بعدی چیست.
وقتی Jean-Lou و دیگر تسهیلگران از آگورا استفاده کردند، این پرسش پیش آمد: بعد از اینکه گروه به اجماع رسید، چه باید کرد؟
حالت اولویتبندی پاسخ ماست: شرکتکنندگان چند گزینه را در هر نوبت با هم مقایسه میکنند و آگورا یک رتبهبندی مشترک به دست میدهد. حالت گفتوگو نشان میدهد گروه بر سر چه چیزهایی توافق دارد؛ حالت اولویتبندی نشان میدهد در حال حاضر کدام موارد مهمترند. نمونهای عملی را در آیا ۳۰ نفر میتوانند در یک روز بر سر قواعد هوش مصنوعی توافق کنند؟ ببینید. در این کارگاه که با Jean-Lou تسهیل کردیم، اعضای یک استارتاپ منشور استفاده از هوش مصنوعی را با هم نوشتند و اولویتهای آن را تعیین کردند.
هر بار که از ابزار استفاده شد، به شکلگیری محصول کمک کرد و هر قابلیت تازه به کار همهٔ تسهیلگران آمد، نه فقط مشتریای که آن را درخواست کرده بود.
فروش به شرکتها، تأمین مالی منابع مشترک
Lyfe Catalyst راهی برای جبران کمبود منابع مالی میآزماید. ابزارها و فرایندهای گفتوگوی جمعی که برای بخش عمومی ساخته شدهاند، در شرکتها هم به کار میآیند و شرکتها توان پرداخت هزینهٔ آنها را دارند. Lyfe Catalyst خدمات تسهیلگری و مشاوره را به سازمانها میفروشد و ۱۰٪ از درآمد واجد شرایط را به حمایت از ابزارهای متنبازی اختصاص میدهد که به آنها متکی است. درآمد واجد شرایط پس از کسر هزینههای مستقیم پروژه و پیش از کسر حقوق محاسبه میشود. قرار است در سال نخست Tournesol و آگورا از این حمایت بهرهمند شوند و امکان افزودن پروژههای دیگر نیز وجود دارد.
این تنها راهحل نیست. تلاشی است برای اینکه بخشی از ارزش نوآوری دموکراتیک از سازمانهایی که میتوانند هزینهٔ آن را بپردازند، به جوامعی بازگردد که منابع مشترک لازم برای آن را میسازند.
ما میان مشتری و شریک فرق میگذاریم. مشتری به ابزار علاقه دارد. شریک به تیم باور دارد، نیازهای واقعی را با ما در میان میگذارد و به رشد محصول کمک میکند. برای یک پروژهٔ نوپای فناوری مدنی، چند شریک نزدیک از مشتریان پرشماری که رابطهمان با آنها به فروش محدود میشود ارزشمندترند. بازار ابزارهای گفتوگوی جمعی پیوسته تغییر میکند؛ برای همین با تسهیلگران در ارتباط نزدیک میمانیم تا نیازهای بعدی گروهها را بشناسیم.
باز، تعاملپذیر و پایدار: آیا هر سه ممکناند؟
متنباز بودن بهتنهایی یک زیستبوم نمیسازد. نمونههای مستقلی از یک ابزار ممکن است جدا از هم بمانند؛ در نتیجه، جوامعی که روی مسائل مشابهی کار میکنند از یکدیگر چیزی نمیآموزند. راهبرد ما بر دو پایه استوار است.
- شراکتها. بهجای اینکه همهٔ قابلیتها را خودمان بسازیم، با تسهیلگرانی که سازوکار گفتوگو را طراحی میکنند و با سازندگانی که ابزارشان مکمل ابزار ماست، همکاری میکنیم.
- تعاملپذیری. Decentralized Deliberation Stack (DDS) را پیشنهاد کردیم تا ابزارهای گفتوگوی جمعی در سطح پروتکل با هم کار کنند. این طرح اکنون در قالب یک گروه جامعهمحور (Community Group) در W3C پیش میرود و پذیرای رویکردهای دیگر هم هست.
این رویکرد هزینهای هم دارد. باز بودن و تعاملپذیری هزینهٔ توسعه را برای سازندگان پایین میآورد، اما هزینهٔ مهاجرت به ابزارهای دیگر را هم برای مشتریان کم میکند. ترک کردن بستر ما برای مشتری آسانتر از ترک کردن یک بستر بسته است. هنوز راهی برای حل این تنش پیدا نکردهایم، اما به یک چیز امید بستهایم: اعتماد بیش از وابستگی اجباری به یک بستر، آدمها را به ماندن ترغیب میکند.
آنچه جامعه افزود
پس از ارائه، شرکتکنندگان در گروههای کوچک روی دو مانع عملی کار کردند: چطور مشارکت مردم به اقدام نهادها بینجامد و چطور فناوری مدنی بسازیم که مردم واقعاً بخواهند از آن استفاده کنند.
برای جلب حمایت نهادی، شرکتکنندگان پیشنهاد کردند:
- مسئولان نهادهای عمومی را از همان ابتدا با نمایشهای آزمایشی کوچک و کمریسک درگیر کنید؛
- از میان احزاب مختلف حامی پیدا کنید؛
- نهفقط با نمایندگان منتخب، بلکه با مجریان، انجمنهای حرفهای و نویسندگان الگوهای سیاستگذاری کار کنید؛
- از بودجهریزی مشارکتی آغاز کنید، زیرا به تخصیص واقعی پول پیوند دارد.
تصمیمگیرندگان همچنین باید اطمینان داشته باشند که فرایند مشروعیت دارد و میتوان آن را مدیریت کرد. در محیطهای قطبیشده یا آسیبدیده از منازعه، اعتماد، امنیت و دسترسپذیری میتوانند به اندازهٔ قابلیتهای بستر اهمیت داشته باشند.
دربارهٔ استقبال از ابزار، Jean-Lou به تجربهٔ کار با آگورا روی گوشی و کنجکاویای اشاره کرد که خلاصههای هوش مصنوعی دربارهٔ گروههای دیدگاهی برمیانگیزند. به نظر ما، در فناوری مدنی طراحی صرفاً جنبهٔ تزئینی ندارد. ابزارهایی که در اختیار شرکتکنندگان قرار میگیرند باید دستکم به اندازهٔ برنامههای تجاری جذاب باشند. تحلیل پیشرفته را میتوان به تسهیلگران سپرد تا تجربهٔ شرکتکنندگان ساده، جذاب و همراه با ارتباط با دیگران بماند.
هنوز این مسئله را حل نکردهایم
نشست را با دو پرسش به پایان رساندیم که هنوز برایشان پاسخی نداریم:
- باز بودن به نفع عموم است، اما ممکن است سود آن به جیب بخش خصوصی برود. چطور میتوانیم نگذاریم کسی که ابزارهای باز را در بهترین قالب تجاری عرضه میکند، ارزش آنها را یکجا از آنِ خود کند؟
- ارزش چگونه باید به کسانی بازگردد که منابع مشترک را میسازند؟
مدل بازتوزیع Lyfe Catalyst، شیوهٔ شراکت ما و طرح DDS هر یک بخشی از پاسخاند. هیچکدام بهتنهایی کافی نیست. اگر فرایندهای گفتوگوی جمعی را تسهیل میکنید، زیرساخت دموکراتیک را تأمین مالی میکنید یا ابزارهای مکمل میسازید، میخواهیم بدانیم چطور با این پرسشها روبهرو میشوید و آیا میتوانیم با هم به آنها پاسخ دهیم.
آگورا را امتحان کنید · ضبط نشست را تماشا کنید · Lyfe Catalyst